Powrót


Co robić, kiedy władze naszego miasta, gminy, powiatu czy województwa ignorują opinie mieszkańców, chociaż ci ostatni odczuwają później skutki danej uchwały czy rozporządzenia? Wyborcy nie mają zagwarantowanego prawem wpływu na dalsze postępowanie wybranych przez siebie radnych i prezydenta. To konsekwencja zapisu w ustawie o samorządzie gminnym, gdzie czytamy, że radny „nie jest związany instrukcjami wyborców” (art. 23.1). Można i trzeba protestować przeciw głupim pomysłom polityków i urzędników, ale trzeba też w końcu pomyśleć o odebraniu im monopolu na decydowanie o naszej przyszłości. Nie zamierzamy o nic prosić radnych i prezydenta ani czekać na rezultat następnych wyborów. Nie zabiegamy o posady w urzędzie miasta. Proponujemy organizowanie otwartych zebrań mieszkańców w każdej z dzielnic, a następnie przekazywanie w ich ręce dotychczasowych uprawnień rady gminy, prezydenta, burmistrza lub wójta. Jednym z możliwych sposobów oddawania władzy lokalnym społecznościom jest procedura określana mianem budżetu partycypacyjnego.


Budżet partycypacyjny oznacza samorząd tworzony przez wszystkich mieszkańców, którzy spotykają się kilka razy do roku, żeby głosować nad podziałem funduszy z kasy gminnej i wskazywać, które inwestycje i projekty należy realizować w ich miejscowości. Każdy z mieszkańców może również uczestniczyć w decydowaniu o opłatach komunalnych, podatkach i lokalnych przepisach. Obywatele sami układają listę ważniejszych i mniej ważnych zadań dla samorządu. Miejscem spotkań są gmachy publiczne, szkoły, kluby, hale sportowe. Każde spotkanie poprzedzone zostaje akcją informacyjną w prasie, internecie, TV, poprzez plakaty i oznakowane samochody ze sprzętem nagłaśniającym. Wyniki głosowań z poszczególnych dzielnic są sumowane i zestawiane z listami braków w infrastrukturze i usługach oraz liczbą mieszkańców w danej dzielnicy. Budżet partycypacyjny wprowadzono po raz pierwszy w roku 1989 w brazylijskim mieście Porto Alegre, liczącym 1,4 miliona mieszkańców. Od kilku lat podobne zasady partycypacji stosowane są w niektórych miastach we Francji (Bobigny, Saint Denis), Włoszech (Pieve Emanuele, Modena), Belgii (Mons), Hiszpanii (Kordoba, Sewilla) i w Kanadzie (Guelph).
Poniżej przedstawiamy własną propozycję budżetu partycypacyjnego (w wersji roboczej), która może być punktem wyjścia do dyskusji o przyszłości samorządu lokalnego w Polsce. Pamiętajmy, że partycypacja to więcej niż konsultacje społeczne.


PIERWSZA RUNDA ZEBRAŃ DZIELNICOWYCH (marzec-kwiecień). Uczestnicy otwartych zebrań dzielnicowych i osiedlowych dokonują hierarchizacji priorytetów budżetu miasta (oświata, pomoc społeczna, transport itd.), zgłaszają pomysły, skargi. Radni i przedstawiciele administracji relacjonują realizację bieżącego budżetu, wyjaśniają jego funkcjonowanie, źródła dochodów i koszty administracji. Przewidziany jest czas na pytania od mieszkańców. Po obliczeniu wyników głosowań zostają ogłoszone priorytety budżetowe poszczególnych dzielnic, a co za tym idzie odpowiedni procent funduszy, który zostanie im przyznany. Własne projekty mogą zgłaszać stowarzyszenia, wspólnoty mieszkaniowe i nieformalne grupy mieszkańców. Dyskutowane są projekty dotyczące całego miasta. Komunalne zakłady pracy opracowują własny budżet, przedstawiają listę potrzeb i ewentualne propozycje nowych inwestycji. Podczas decydowania o dystrybucji zasobów finansowych i planie inwestycyjnym brane są pod uwagę trzy kryteria:

1. na którym miejscu listy mieszkańcy dzielnicy uwzględnili dany temat
2.  brakami w danej dziedzinie w infrastrukturze lub usługach w tym rejonie
3. liczbą mieszkańców dzielnicy

 Każde miejsce na liście priorytetów budżetowych - podobnie jak potrzeby i liczba mieszkańców - jest wartościowane odpowiednią liczbą punktów. Punkty są następnie sumowane i decydują o procencie przyznanych dzielnicy funduszy budżetowych (budżet dzielnicy). Poprzez sumowanie punktów uzyskanych we wszystkich dzielnicach przez dany sektor budżetu (ochronę zdrowia, kulturę itd.) dokonuje się ustalenia dystrybucji finansów przeznaczonych na inwestycje miejskie (budżet miasta) w tej dziedzinie. Oto sposób dokonywania obliczeń:

   
Jednym z zadań administracji i komunalnych przedsiębiorstw jest wypracowanie jasnych kryteriów obliczania potrzeb. Na przykład w sektorze pomocy społecznej takim kryterium może być procent mieszkańców żyjących na granicy ubóstwa, samotnych, pobierających zasiłki, itp. W sektorze ruchu ulicznego jednym z kryteriów obliczania potrzeb będzie procent zniszczonych chodników i nawierzchni ulic.

DRUGA RUNDA ZEBRAŃ DZIELNICOWYCH (maj-czerwiec), tym razem o charakterze tematycznym i ograniczonych do jednego miejsca w dzielnicy. Mieszkańcy zgłaszają i opiniują propozycje dla swojej dzielnicy i całego miasta. Decydują o kolejności finansowania konkretnych projektów. Odbywają się dyskusje i głosowania dotyczące kontynuowania bieżących planów budżetowych oraz wysokości podatków i opłat. Oceniane są projekty uchwał oraz propozycje sprzedaży i wykupu gruntów. Omawiana jest możliwość sfinansowania niektórych pomysłów z innych źródeł niż budżet miasta i dzielnicy. Rezultat głosowań przeprowadzonych we wszystkich dzielnicach decyduje o realizacji poszczególnych projektów w ramach budżetu miasta. O dzielnicowym projekcie, który nie będzie mieć wpływu na życie pozostałych obywateli miasta zdecydują wyłącznie mieszkańcy dzielnicy. Pracownicy urzędu miasta przeprowadzą analizę finansową projektów przyjętych przez zebrania mieszkańców, zaś wnioski przekażą radnym, którzy opracują wstępny projekt budżetu miasta i dzielnic. Radni będą musieli się stosować do pisemnych instrukcji uchwalonych przez zebrania mieszkańców. Dzielnicowe zebrania tematyczne odbywają się w pięciu turach (np. pięć kolejnych sobót) i dotyczą następujących zagadnień:

1. Oświaty, kultury i czasu wolnego
2. Ochrony zdrowia i opieki społecznej
3. Gospodarki mieszkaniowej i bezpieczeństwa publicznego
4. Komunikacji miejskiej, ruchu ulicznego i ochrony środowiska
5. Rozwoju gospodarczego i finansowego miasta, przedsiębiorczości, podatków i planowania miasta

TRZECIA RUNDA ZEBRAŃ DZIELNICOWYCH (sierpień) dotyczy szczegółowego projektu budżetu miasta. Odbywają się dyskusje i głosowania nad poprawkami. Uczestnicy zebrań oceniają propozycje uchwał, które uzyskały poparcie w innych dzielnicach, ale mają oddziaływać na mieszkańców wszystkich dzielnic.

CZWARTA RUNDA ZEBRAŃ DZIELNICOWYCH (wrzesień). W każdej z dzielnic i na osiedlach odbywa się głosowanie nad projektem budżetu, wysokością podatków, różnych opłat oraz nowymi przepisami. Głosowaniu towarzyszą festyny, pikniki, święta ulic, organizowana jest wolna trybuna. Po ogłoszeniu wyników głosowania obowiązkiem administracji i komunalnych zakładów pracy jest realizacja budżetu partycypacyjnego.

CZY UCZESTNIKÓW ZEBRAŃ         
MOŻE BYĆ ZBYT WIELU?                   
                                                                               
      Od masowego udziału mieszkańców zależy w dłuższej perspektywie powodzenie budżetu partycypacyjnego. Jednak nieumiejętne prowadzenie zebrań może zniechęcać do aktywnego w nich udziału. Wielka liczba uczestników zebrań stwarza pewne trudności organizacyjne. Wpływ jednostki na podejmowane decyzje maleje, a jej udział staje się anonimowy. Może zabraknąć czasu na podejmowanie decyzji, o ile wszyscy zechcą zabrać głos. Są dwa sposoby radzenia sobie z tymi niedogodnościami. Uczestnicy masowych zebrań dzielnicowych mogą się podzielić na mniejsze grupy. Kryterium podziału może być zainteresowanie szczegółowym zagadnieniem, różnice poglądów lub adres zamieszkania. Drugim punktem porządku obrad zebrania dzielnicowego będzie wówczas przedstawienie wyników debat wewnątrz tych mniejszych grup. Innym sposobem jest organizowanie serii zebrań przygotowawczych, które odbywają się we wspólnotach mieszkaniowych, w gronie mieszkańców jednej ulicy, w zakładzie pracy lub zwoływane są przez stowarzyszenia. W zebraniach dzielnicowych uczestniczą wówczas delegaci, którzy otrzymali ściśle określone pełnomocnictwa od uczestników zebrań przygotowawczych. Jeden delegat jest wybierany na każdych dziesięciu uczestników zebrań przygotowawczych, żeby zachować proporcjonalny udział w rządzeniu. Delegaci muszą uzgadniać wszelkie decyzje z ludźmi, którzy ich wybrali. Nie ma natomiast żadnych przeszkód technicznych, żeby głosowania pierwszej i ostatniej rundy miały charakter bezpośredni i powszechny dla mieszkańców. Zebrania przygotowawcze, które zgromadzą odpowiednio dużą liczbę uczestników (na przykład 100- 150 osób) będą mogły przekazać swoje projekty organom administracji celem oszacowania kosztów tych propozycji oraz umieszczenia ich w projekcie budżetu dzielnicy lub miasta. Urząd będzie mógł też dokonać oceny społecznych lub ekologicznych skutków oddziaływania projektów; ale ostateczna decyzja będzie zawsze należeć do uczestników zebrań dzielnicowych. Zebrania mieszkańców uzyskają prawo do pozbawienia poszczególnych radnych mandatu przed upływem ich kadencji oraz wyboru zastępców, a także odwołania ze stanowisk osób kierujących wydziałami urzędu miasta. Proponujemy partycypacyjne zarządzanie wszystkimi komunalnymi zakładami pracy. Walne zebrania pracowników będą mogły powoływać, a w razie potrzeby także odwoływać rady zakładowe i dyrektorów, ustalać podział obowiązków i funduszy płacowych. W przypadku szkół w zarządzaniu uczestniczyć będą uczniowie. Ani administracja lokalna, ani radni nie powinni mieć prawa do wetowania uchwał zebrań mieszkańców.